Средняя группа «Озумнер» Воспитатели: Куулар М Д, Маадыр-оол О М.
Дистанционное обучение с 7 по 14 февраля 2022 г.

14.02.2022г. Тема: «Наша Армия»
Цель: Воспитание у детей дошкольного возраста чувства патриотизма.
Программные задачи:
Образовательные: Уточнить представления детей о нашей армии. Познакомить с родами войск и военными профессиями.
Развивающие: Учить детей составлять описательный рассказ. Развивать внимание, речь, мышление.
Воспитательные: Воспитывать уважение и любовь к Родине, гордость за наших воинов.
Предварительная работа: Беседы о защитниках нашей Родины, чтение книг о Российской Армии, заучивание стихотворений, пословиц и поговорок, рассматривание картинок «Защитники Отечества». Дать детям знания об армии, сформировать у них первые представления об особенностях военной службы: солдаты тренируются, чтобы быть сильными, умелыми, учатся метко стрелять, преодолевать препятствия. Уточнить их представления о родах войск, о защитниках Отечества. Воспитывать чувство гордости за свою армию и вызвать желание быть похожими на сильных, смелых российских воинов. Рассказать о форме одежды некоторых родов войск.
Материалы и оборудование: Открытка на тему «Солдаты разных родов войск», телевизор, пазлы — разрезные картинки, иллюстрации по теме: «Головные уборы военных», макет (Модели военной техники и фигурки людей военной профессии); опорные таблицы, для составления описательного рассказа, конверт с письмом, картинки для игры «Один — много».
Ход НОД.
Звучит марш. Воспитатель приглашает детей в группу. Дети входят в группу с флажками (Российский флаг).
Воспитатель:— Ребята, скоро будет большой праздник 23 февраля. Наш народ будет отмечать День защитника Отечества. Главным атрибутом является российский флаг, поэтому у нас, в руках флаги.
Организационный момент.
А ну-ка, дети, встаньте в ряд!
Я – командир, вы – мой отряд!
Ум и сердце в работу вложи,
Каждой секундой в труде дорожи!
Воспитатель: — К нам на занятие, ребята сегодня пришли гости.
Воспитатель:- Давайте подарим нашим гостям доброжелательные улыбки, И пусть это поднимет им настроение и вселит радость в их сердца!
Раздается стук в дверь, забегает Буратино.
- Здравствуйте, ребята! Мне сегодня Мальвина подарила вот такую открытку с 23 февраля (показывает). Ребята, помогите узнать, что, за праздник отмечают 23 февраля в нашей стране.
Воспитатель: — Ну, что, ребята, поможем Буратино.
Дети: — Да
Воспитатель: — Это праздник мужчин, они защищали нашу Родину от врагов, и тех, кто сейчас служит в Российской армии. Праздник так и называется «День Защитников Отечества».
Воспитатель: — Как называется наша Родина?
Дети:— Россия.
Воспитатель:— Правильно, Россия — страна, где мы с вами родились и живем. А наши военные ее защищают.
Воспитатель:— Дети, я приглашаю вас пройти на свои места.
— Чтобы стать защитниками, нашей Родины,
Нужно сильными и крепкими быть.
-И начнем мы с разминки язычка.
Чок-чок-чок- поработай язычок.
Чисто — говорка
Жу-жу-жу – я границу сторожу,
Ши-ши-ши – зашуршали камыши.
Жу-жу-жу – я в дозоре хожу,
Ши-ши-ши – спите сладко, малыши
Воспитатель: — Ребята, сегодня утром мне почтальон отдал конверт.
— Сказал передать его в детский сад. Интересно, что в нём. Давайте посмотрим (воспитатель открывает конверт). Ребята, в конверте лежит письмо. Послушайте его.
«Здравствуйте ребята! Пишут вам письмо солдаты – защитники Отечества. Военная служба и опасна и трудна. Наши военнослужащие часто рискуют своей жизнью и здоровьем, защищая мир и покой на Земле. Мы любим свою Родину, свой народ, поэтому всегда с большой готовностью можем выполнить любой приказ. Высылаем наши фотографии. Мы хотим, чтобы вы узнали о нашей службе в армии».
Подвижная игра «Самолеты»
Дети изображают летчиков. Они готовятся к полету. По сигналу воспитателя: «Приготовились!» — дети делают движения руками — заводят мотор. «Летите!» — говорит педагог. Дети поднимают руки в стороны и «летят» врассыпную по площадке. По сигналу воспитателя: «На посадку!» — «самолеты» находят свои места и приземляются: встают на колено.
Воспитатель: — Наша армия большая и сильная. У солдат разных родов войск есть своя, военная форма и головные уборы.
-Ребята, на столе лежат головные уборы, надо определить, чьи они.
Головной убор для танкиста – Шлем.
Головной убор для моряка – Бескозырка.
Головной убор для пограничника — Зеленая фуражка.
Головной убор для лётчика — Синяя фуражка.
Воспитатель: — Молодцы! Всех защитников знаете.
Воспитатель: — Если в армии есть столько разных видов войск, то такая армия, конечно же, сильная: она может защитить свою страну в небе, на земле, на море.
Воспитатель: — Какими качествами должны обладать солдаты?
Дети:- Они должны быть сильными, мужественными.
Воспитатель:— Ребята, давайте рассмотрим иллюстрацию, на которой изображен эпизод из жизни солдат. Кого вы видите на иллюстрации?
— Что они делают?
Дети: — Тренируются.
Воспитатель: — Зачем нужно тренироваться?
Дети: — Чтобы быть сильными и легко преодолевать различные препятствия.
Воспитатель: — Ребята, здесь для вас, ещё одно задание, мы сейчас соберем пазлы и, узнаем, как проходят тренировки у солдат в армии.
(Игра « Собери пазл ») перетягивают канат, поднимают штангу, преодолевают полосу препятствий, метко стреляют.
Буратино: — Ой, какие вы умные, ребята! А, я вот, ребята, тоже такой же, сильный как солдат (показывает детям мышцы рук).
Воспитатель: — Наши мальчики, когда станут взрослыми, пойдут служить в армию.
— Становитесь, ребята, в шеренгу, покажем, Буратино, как вы умеете маршировать.
Физкультминутка
Дети выполняют движения в соответствии с текстом:
Встали ровненько, ребята,
Пошагали, как солдаты.
Влево, вправо наклонись,
На носочках потянулись.
Раз -прыжок,
Два — прыжок,
Отдохнул ли ты, дружок?
Помаши кистями дружно
И садись, работать нужно.
Буратино: — Ребята из вас получатся хорошие солдаты.
Воспитатель: — А это мы сейчас проверим.
Игра «Один – много».
Лётчик – лётчики – много лётчиков; моряк, солдат, самолёт, пилотка, пехотинец, пограничник.
Воспитатель: — А сейчас давайте поиграем в игру «Четвёртый лишний?».
-Ребята, посмотрите на картинки и скажите что тут лишнее.
Воспитатель:- Ребята, солдаты, о которых мы сегодня говорили – это военнослужащие Российской армии. Наша Армия не нападает, а защищает, и поэтому их называют защитниками.
Есть для гордости причина,
Дед назвал меня мужчиной.
А мужчины все должны,
Охранять покой страны.
Макетирование.
Воспитатель: — В Российской Армии много видов войск, в ней несут службу военнослужащие.
— Ребята, на каких машинах передвигаются военные?
Дети: — На самолётах, кораблях, танках, ракетах, пушках, вездеходах.
Воспитатель: — Как можно назвать общим словом?
Дети: — Военная техника.
Воспитатель: — Давайте составим макет «Российская Армия». Сначала расставим военную технику в соответствии с её назначением, (предварительно оговорив, что облаками на макете обозначено небо, коричневым цветом – земля, волны – море). Дети выполняют задание. На облака прикрепляют самолеты, вертолеты; на землю – военные машины, вездеходы; на волны — корабли.
Воспитатель: — А, сейчас, давайте расставим фигурки военных к соответствующей технике.
Медсестра – стоит у военной машины.
Летчик – сидит в самолете.
Танкист –едет на танке.
Пограничник с собакой — охраняют границу.
Моряки –стоят возле корабля.
Рефлексия.
Воспитатель: — Молодцы ребята. Давайте еще раз вспомним, какой скоро будет праздник?
Д — 23 февраля. День защитников отечества.
В — Кому посвящен этот праздник?
-Правильно, это праздник наших дедушек, пап, всех мужчин, которые служили в армии. Ваши сильные папы и дедушки защищали вас, ваших мам, нашу страну.
В — Что нужно делать, чтобы стать похожими на них?
Д — Много тренироваться, быть смелыми, сильными, быстрыми, меткими, бесстрашными.
Воспитатель: — Ребята, я так рада за вас! Вы отлично отвечали на вопросы, справились со всеми заданиями.
Воспитатель: — Буратино, ну вот мы с ребятами и рассказали, какой праздник мы отмечаем в феврале.
Буратино: — Ребята, спасибо вам, сегодня я узнал много нового о празднике «Дне Защитника Отечества». Я хочу вас тоже поздравить (дарит ребятам танк, изготовленный из конфет) мне пора идти, до свидания (уходит).



11.02.2022г. Чурулга.
Тема: Танцылап турар кыс уруг.
Сорулгазы: 1. Уругларны кижинин хевирин чуруурда ангы бодуун кезектерден тургустунганын: бажы борбак, кыс уруг платье кедип алган ( платьези хостуг адаанче бада берген, тогерикке домей). Холдарынын бодуун шимчээшкинин ( холдары быктында, буттарын кыдыынче салып алган, гуашь биле оннеп будуур аргаларны быжыглап ооредир.
2. Уругларны танцылап турар кыс уругнун чуруун чуруп билир кылдыр, чурулганын
бодуун аргаларын ажыглап, холдарынын, салааларынын шимчээшкиннерин сайзырадыр.
3. Уругларны чурукту сонуургап чуруурунга, арыг- силиг болурунга чанчыктырып кижизидер.
Кичээлге херек чуулдер: коргузуг чурук танцылап турар кыс уруг, альбомнар, гушьтар, суг кудар савалар, кисточкалар, салфеткалар.
Кичээлдин чорудуу
1. Уруглар, бистин болуувусте Маша аалдап келген.
Экии уруглар.
Экии Маша.
Ойнаар-кыс Маша танцы шимчээшкиннерин чуге кылып кууседип турарынарны сонуургап билип алыр дээш бисте аалдап чедип келген шээй.
Уруглар, Маша пляска деп танцынын чажыдын чугаалап берди, холдар, буттарнын канчап алырын, чошпээрежир силер бе, уруглар?
Ойнаар-кыс Маша мээн биле танцылап корунер деп дилеп турар-дыр.
Сула шимчээшкин: «Мишка биле ойнаар-кыс»
Мишка биле ойнаар-кыс дидим тепсенген
Бирээ, ийи, уш
Адыштарын ыыткыр часкаан
Ыыткыр часкаан
Корунер часкаан
Мишкага хоглуг ( 2 катап бажын чайып турар)
Ойнаар-кыска хоглуг, ой кандыг кончуг хоглуг чоор,ой,ой,ой.
Уруглар, ойнаар-кыс Маша биске солун белек белеткеп алган, силерни коорунче чалап турар-дыр. Чурукта танцылап турар уругларны коруп турарлар ( нарын эвес шимчээшкиннер – холдары быктында, холдарын ору кодуруп алган, чангыс холун кодуруп алган кыс уругну чуруп каан).
Маша чурукту чурук делгелгезинче чорудуксап турар, ол чурукта бодунун чуруу четпес болуп турар. Машага канчаар дузалаарын билбес-дир мен, уруглар.
2.Салааларга мергежилге:» Адыштар, адышчыгаш».
Кулактарым саваннап чугдум ( ынак адыштарым)
Кулактарым саваннап чугдум ( кулактарны канчаар чуурун коргузер).
Буттарывыс саваннап чуулунар ( буттарны чуурун коргузер).
Ах, кандыг адыштарывыс (холдарывыс ору кодурээлинер).
Адыштарым- адышчыгажым.(адыштарывысты бажывысты долгандыраалынар).
Кашаны хайындыраалынар
Ыяш билебылгаалынар
( адыш иштинге ала-саасканга салаавысты долгандыраал).
Ах, кандыг адышчыгажыл
Адыш-адышчыгаш
Шокар дагаажыгашка
Тогланчыларны уурмектээн
Бо кандыг адыштар-дыр
Адыш-адышчыгаштар!
Адыштарны тудуптаалынар
( адыштар бажынны баштын кырынга коргузуптээлинер)
Матрешканын бажыны.
Ах, кандыг адыштар-дыр.
Адыштар дыштаны бергеннер
( адыштар чаактарда сыртаныпкан).
Ах, кандыг-дыр адыштарывыс
Адыш-адышчыгаштарывыс.
Корунерем, танцылап турар кыс уругну канчаар чуруур бис?
Кисточканы тудуп алыылынар бажын чуруулунар- борбак кылдыр.
Чинге кисточканы салып каалынар, чоон кисточканы тудуп. Кыс уругнун платьези кандыг болурул ? Узун чараш платье, адаанче платьенин юбказы, уш-булунчукка домей.
Ногаан гуашь биле кыс уругнун платьезин чуруулунар. Кыс уругнун холдарын, холдарынын шимчээшкинин чуруулунар, буттарын чуруптаалынар. Кыс уругнун кайда чуу будуваан будуптайн. Бажынын дуктерин кара карандаш биле чуруптайн. Карактарын,кирбиктерин, думчуун, аксын оннуг карандаштар биле чуруптаалынар.
3. Уругларга ажыл уезинде дузалажыр.
Уругларны мактаар.
4. Уруглар, бо хун чуну чуруп турдунар?
Танцылап турар Машаны шупту чараш кылдыр чураан, эр-хейлер.
Ойнаар- кыс Маша амырап турар-дыр, делгелгеже чуруумну ам-на чорудуптайн, четтирдим уруглар.
Байырлыг, уруглар найыралдыг ойнап-хоглеп, эки ооренир силер.
Байырлыг, Маша.
обучение с 7 по 11 февраля 2022г


10.02.2022г. Саазынны сыга тудуп кылыр хевир
Тема: Ужуп чоруу самолет — Ужар-хеме.

Сорулгазы: 1. Уругларны шеригнин камгалакчы техниказы самолет биле таныштырар. Айтырыгларга харыылаарынга ооредир. Оннуг саазындан самолетту сыга тудуп тургаш кылырынга ооредир.
2. Уругларны оннуг саазындан самолетту шын сып, холунун, салааларынын шимчээшкинин сайзырадыр.
3. Уругларны кылып турар ажылын сонуургап, арыг-силиг болурунга, кичээнгейлиг ажылдап билиринге чанчыктырып кижизидер.
Кичээлге херек материалдар: коргузуг чурук самолет, оннуг саазын.
Словарьлыг ажыл: Самолёт – ужар-хеме, лётчик — ужудукчу.
Кичээлдин чорудуу
Уруглар сандайга ооргалары дорт, шын олуруп алыр, ажылдаарынга эптиг кылдыр олуруп алырлар.
Башкы: «Самоледум» деп ырыны ырлай кааптаалынар, уруглар:
Авам ачам менээ,
садып берген оой-ээй.
Аажок чараш ойнаар,
самоледум оой-ээй.
Ойнаарактар бээр-бээр,
Маннажынар оой-ээй.
Озалдааны черле,
Манавас бис оой-ээй.
Олудунар дурген,
Ээленер, оой-ээй,
Октаргайны ээргеш,
Ээп кээр бис оой-ээй.
Башкы: Чуу дугайында ырлаптывыс, уруглар? Бо хун кичээливисте чуу дугайында ооренир-дир бис, уруглар? Билип кааптынар бе?
Дыннанарам уруглар!
ВВВВВВ-ВВВВ (ужуп чоруур самолет даажы дагжаар).
Болуувусче ойнаар самолет ужуп келир.
Башкы самолет дугайында чугаалап бээр.
Самолет-транспорттун эн-не дурген хевири. Самолеттар аэропортка ужуп кээр, аэродромдан ужуп чоруптар.
— Кымнар самолетка олурупкаш ушканыл?
-Самолет кандыг кезектерлигил? Олар кандыг хевирлигил?
Самолетту кым башкарып чоруурул?
Лётчик – Ужудукчу.адаптаалынарам уруглар.
Башкы самолет дугайында чугаалап бээр.
Удавас бистин чуртувустун Ада-чурт камгалакчыларынын байырлалы келир.
Ада-чурт камгалакчылары дээрге кымнарыл ол, кым билирил уруглар?
— Бистин болуувустун оолдары келир уеде бистин чурттувустун камгалакчылары болур. Шеригже эн куштуг, дидим оолдар баар. Силернин кырган-ачаларынар, ачаларынар шупту шеригни, ангы-ангы шериг кезектеринге эрттиген. Эр улустун Ада-чурт камгалакчылар байырлалын чоргаарал биле уткуп турарлар. Ынчангаш ачаларывыска,кырган-ачаларывыска белек кылдыр,ужуп турар самолеттан оннуг саазыннардан сыга тудуп тургаш кылып берээлинерем, уруглар.
Башкынын оннуг саазындан сыга тудуп тургаш кылып каан самоледун коргузер.
Самолет дээрде чуулер ышкаш ужуп чоруур-дур уруглар? Самолёт ышкаш чуулер ужар ийик уруглар? Эр-хейлер, куштар. Бис база, куштар ышкаш ужуптаалынарам, уруглар.
Сула шимчээшкин:
Бичии куштар эрестер,
Бистин черге ужуп кээр.
Борбак хырнын тоттурар,
Бо-ла чемнеп чоруурлар.
Бирээ, ийи, уш! (Куштар оттунуп, холдарын чалгын кылып алгаш ужарлар).
Самолетту тыва дылда ужар-хеме деп адаар бис уруглар.
Шимченгир оюн «Ужар, Ушпас»
Башкы: — Мен состер адаар мен, кичээнгейлиг боор силер,
Самолет, ужар-хеме… дээримге ужар силер,
Машина, инек, аът… дээримге ушпас силер.
— Самолет…
— Машина…
— Ужар-хеме…
Эр-хейлер! Чаа-а оюн солун болду бе? ( дыштанып алган бис кичээлдептээлинер, уруглар).
Самолет — Ужар-хеме адаптаалынартаалынар уруглар.
Самолетту тыва дылда ужар-хеме деп чангыстап адаар бис уруглар, сактып алыры биле.
Уругларга башкы бот тускайлан дузалажыр.
Уругларнын кылган ажылдарын чангыс черге чыскаалдыр салыр.
Уруглар, кичээлде чунун дугайында ыры оорендинер?
Кичээл солун болду бе, чуу дугайында ойнадывыс уруглар?
Кичээлде чуну кылып турдунар?
Удавас кымнарнын байырлалы болурул?
Кылып алган ажылдарынарны ачаларынарга байырлалда белек кылдыр сунар силер.
Эр-хейлер, «Озумнер» болуунун уруглары шупту кичээлде идепкейлиг ажылдаан дыка чараш болдунар.
09.02.2022г. Аппликация: Тема: Ужуп чоруур самолет.
Сорулгазы: 1. Уругларны шеригнин камгалакчы техниказы самолет биле таныштырар. Айтырыгларга харыылаарынга ооредир. Оннуг саазындан самолеттун кезектерин кезип тургузарынга ооредир.
2. Уругларны оннуг саазындан самолеттун кезектерин хачы биле кезип, хачы биле шын ажылдап, холунун, салааларынын шимчээшкинин сайзырадыр.
3. Уругларны кылып турар ажылын сонуургап, арыг-силиг болурунга, хачы биле оваарымчалыг ажылдап билиринге чанчыктырып кижизидер.
Кичээлге херек материалдар: коргузуг чурук самолет, альбом, оннуг саазыннар,хырба,кисточка, хачы,салфетка.
Кичээлдин чорудуу
Уруглар хевис кырынга башкы биле олуруп алырлар.
Башкы тывызык ыдар:
Дээрде дурген эжиндирер
Ушкан куштарга чеде бээр
Ону кижи мунуп алган
Чуу-дур ол уруглар?
Болуувусче ойнаар самолет ужуп келир.
Башкы самолет дугайында чугаалап бээр.
Самолет-транспорттун эн-не дурген хевири. Самолеттар аэродромга ужуп кээр, аэродромдан ужуп чоруптар.
— Кымнар самолетка олурупкаш ушканыл?
-Самолет кандыг кезектерлигил? Олар кандыг хевирлигил?
-Самолет дайынчы машина-дыр. Самолетту кым башкарып чоруурул? (Ужудукчу).
Башкы самолет дугайында шулук чугаалап бээр.
« Самолеттарнын дээрге сылдыстары чырып келир
Дидим ужудукчулар олурар
Ужудукчулар дайзындан-даа кортпастар
Ужудукчулар кымны-даа тиилээрлер.
Удавас бистин чуртувустун Ада-чурт камгалакчыларынын байырлалы келир.
Ада-чурт камгалакчылары дээрге кымнарыл ол, кым билирил уруглар?
Ол дээрге делегейни, хосталганы, аас-кежиктин камгалакчылары-дыр.
Бистин шериглеривис, солдаттар, командакчылар-дыр, кажанда-даа бисти камгалаарынга белен турар.
— Бистин болуувустун оолдары келир уеде бистин чурттувустун камгалакчылары
болур. Шеригже эн куштуг, дидим оолдар баар. Силернин кырган-ачаларынар, ачаларынар шупту шеригни, ангы-ангы шериг кезектеринге эрттиген. Эр улустун Ада-чурт камгалакчылар байырлалын чоргаарал биле уткуп турарлар. Ынчангаш ачаларывыска,кырган-ачаларывыска белек кылдыр,ужуп турар самолеттан оннуг саазыннардан кезип,чышпырып тургаш кылып берээлинерем, уруглар.
Башкынын оннуг саазындан кезип, чышпырып тургаш кылып каан самоледун коргузер.
Сула шимчээшкин: Дыннанарам, дыннанарам
Дыштаныылам, чапсарлаалам
Шупту манаа туруп алгаш,
Шуражыылам, халыжаалам-
Ам-на халы,
Ам-на шура!
Уругларга башкы бот тускайлан дузалажыр.
Уругларнын кылган ажылдарын чангыс черге чыскаалдыр салыр.
Уруглар, кичээлде чунун дугайында тывызык оорендинер?
Кичээл солун болду бе, уруглар?
Кичээлде чуну кылып турдунар?
Удавас кымнарнын байырлалы болурул?
Кылып алган ажылдарынарны канчаар силер? Эр-хейлер, «Озумнер» болуунун уруглары шупту кичээлде идепкейлиг ажылдаан дыка чараш, хулумзуруп алган смайликтерлиг болдунар.
Дистанционное обучение 08.02.2022.
08.02.2022.
Сан кичээли.
Тема: Долуманын аалынче аян-чорук. 1-ден 5-ке чедир санаар.
Сорулгазы:
1.Улустун аас чогаалын сан кичээлинге ажыглап тургаш уругларны ооредири. Уругларга 1-ден 5-ке чедир саннарны катаптадыры, тыва огнун эт-херекселдери-биле таныштырарын уламчылаар; геометрилиг хевирлерни болгаш «эн бедик, оон чавызы, эн-не бичези, ден» деп билиглерни катаптаары; тывызыксыг бодалгаларны тып ооредири;
2.Уругларнын угаан-бодалын; кичээнгейин аас-чогаалын таварыштыр сайзырадыры;
3.Улустун аас чогаалынга уругларнын сонуургалын бедидери; тыва эт-сепке сонуургалдыг болгаш камныг болурунга кижизидер.
Коргузуг материалдары: ойнаар-кыс Долаана, «Койгунак» деп ырынын фонограммазы, арга-арыг македи шивилер, саннар бижээн даштар, ог, огнун дериг-херекселдери.
Словарлыг ажыл: шырыш-мунгаш, хой ыяштарлыг.
Кичээлдин чорудуу:
Организастыг кезээ:
Башкы: — Экии, уруглар. Бо хун биске бир янзы онзагай солун кичээл боор. Аалды долгандыр арга-арыг, даглар, кушкаштар чыжырткайнып турар. Бистин арыннарывысты сериин салгын сергедир хадып турар.
— Ам карактарынар ажыдыптынар, уруглар! Бисте богун чараш, чаптанчыг ойнаар-кыс аалдап келген-дир. Мендилежип корунерем, уруглар!
Ойнаар-кыс:Экии, уруглар! Мээн адымны Долаана дээр.
Башкы: Чуге ойнаар-кысты Долаана деп адап кааны ол, уруглар? Кым чуу деп бодап тур? ( уругларнын харыылары…Чуге дизе… тыва угааныг ойнаар-кыс.., шупту чувени билир борга….)
Башкы: Ам таптыг топтап корунерем, кандыг ойнаар-кыс — дыр, кандыг хептиг-дир? Уругларнын харыылары (тыва, тыва хептиг.)
Ойнаар-кыс: Мен силерни кайы-хире кичээлдеп билиринерни, угааныынарны коор дээш келдим. Мен дыка ыракта аалымдан, арга-арыг, хемнер-суглар кежип чорааш чедип келдим. Мээн аалымче баар бис бе? Орук ара хоорежип, ойнап-хоглеп алыр бис.
Башкы: Уруглар ам бистер Долаананын аалынче аян-чорук кылып чоруур бис. Орук ара Долаана силерге ангы – ангы даалгалар бээр, бир эвес ол даалгаларны билбейн баар болзувусса, оон аалынга чедип шыдавайн баар бис. Ам чоруптаалынар уруглар, Долаана биске орукту айтып бээр.
Башкы: Мында бичии хемчигеш агып чыдар-дыр уруглар, ковуруг чок. Канчап кежер бис? Бо чыдар даштарны салып тургаш, ковуругден кылып аалынар деп турар-дыр, Долаана. Солунун даштарда саннар бар-дыр, кашка чедир саннарлыг даштар бар-дыр, корунерем уруглар!
(1-ден 5-ке чедир саннар бижип каан даштар бар.)
Башкы: Эн-не баштай каш деп санны салыр бис уруглар?
— Эр-хейлер уруглар, эн-не баштай 1 (бирээ) деп санны салыр бис? Бирээнин соонда ийи; уш, дорт, беш.
(5-ке чедир саннарнын кожаларын адап тургаш уругларга даштарны чурум аайы-биле хемни кежир даштарны салыр)
Башкы: Ам шупту бо кылып алган ковуруувустун даштарын ыыткыр санап тургаш сугну кежер бис. (Уруг бурузу 1-ден 5ке чедир дашты баскаш санын адаар.)
Башкы: Эр-хей силер, уруглар шупту даштарны кырлап тургаш сугну кежип келдивис, улаштыр-ла чоруптаалынар. Ой, арганын шырыш деп чувезин! «Шырыш» дээрге кандыг дээни ол, уруглар? (Шырыш дээрге мунгаш, ковей, хой-хой ыяштарлыг дээни ол-дур, уруглар.) Чаа бо шырышты эртерде холдарывыс 1-ден 5ке чедир часкаптаалынар уруглар.
Долаана: Мен ам силерге мындыг онаалга берейн:
— Уруглар, шивилер кандыг оннуг – дыр?
— Ногаан болгаш ак.
-Бо шивилернин эн-не узуну кайызы — дыр?
— Оон эн-не чолдаа кайызы — дыр?
Башкы: Бо арганы эртерде, бо ковей шивилернин будуктары бистин арны бажывысты шыйбактавас кылдыр, таптыг эртер бис, 1-ден 5-ке чедир шураар. (Аргада куштарнын аялгазы оожум ырлап турар)
Башкы: Арганы эртип келдивис, ам Долаананын аалы бо коступ келди. Оглерге кире бергеш аалчы кижи кайы хамаанчок черге олурбас. Аалчы кижи огнун солагай талазынга олурар. Бис ындыг болза Долаананын оонге кире бергеш, огнун кайы талазынга олурар-дыр бис? (огнун солагай талазынга)
Долаана: Огже кирип моорланар, эштерим!
(уруглар огже кире бээр)
Башкы: Шупту эптиг кылдыр олуруп алыр. Огге канчаар олурарын сактып таныштырыптайн.
Бо дээрге огнун дору-дур. Манаа огнун эр ээзи олурар, а огнун он талазынга херээжен ээзи база уруглары олурар. Аалчылар огнун солагай талазынга олурар.
Бо огнун чараш деп чувезин корунерем, уруглар! Ог кандыг хевирлиг-дир? (тогерик хевирлиг.) Огнун азыглары бар бе?(Чок.)
Ог иштин таптыг хайгаарап коор болзувусса, дыка ковей геометрилиг хевирлер мында бар.
Бо дээрге ожук-тур. Ожук дээрге от салыр херексел-дир. Ожуктун кыры кандыг хевирге домей-дир? (тогерикке.)
Оон оске ог иштинде чуулер бар-дыр? (аптара.) Аптарага огнун ээлери хереглээр эт-севин шыгжаар. Аптара кандыг хевирлиг-дир? Дорт-булунчукка домей.
Бо чул, уруглар? (орун.) Орун кандыг хевирлиг-дир? Сыртык кандыг хевирлиг-дир? Дорт-булунчукка домей.
Бо эдилелди «Бала-согааш» дээр. Манаа чуну канчаарыл, кым билирил? (Арбай, тараа соктап чиир.)
Башкы: Шын-дыр, бо дээрге тыва улустун шагдан тура эдилеп келген эдилели-дир, арбай-тараа соктап чиир эдилел-дир. Бо дээрге бала-дыр, а моон адын согааш дээр. Топтап корунерем, бала кандыг хевирлиг-дир? (шойбек.) Баланын бажы кандыг хевирлиг-дир? А согаашты кырындан коорге кандыг хевирлиг-дир?
Сула шимчээшкин:
Арбай-тараа соктап чиир,
Аажок кежээ, эрес мен.
Бала-согааш эдим бо-
Бирээ, ийи, уш! Бирээ, ийи, уш!
Башкы: ААЛГА КИРГЕН КИЖИ,
АЯК ЭРИИ ЫЗЫРАР
дээр-ле болгай. Долаананын чаагай суттуг шайын ижээлинер, уруглар! Бо улегер домактын утказы бо шээй уруглар, аалынга келген улуска огнун ээзи аякка шайын кудар. Дыка-ла чаагай шай-дыр.
Башкы: — узун тынышка кандыг силер? Баштай шупту денге оожум санаптаалынарам: бирээ бала, ийи бала, уш бала, дорт бала, беш бала.
(2-3 уругну санадыптар)
Башкы: Долаана ам силернин кайы-хире бодалга бодап билиринерни хынап коор дээн-дир. Бодалгалыг тывызыктарны чугааларымга, силер дыка дурген харыызын адаар силер.
1.Чангыс ошкунун мыйызы кажыл?
2.Ытта каш карак барыл?
3.Аъттын кудуруу кажыл?
4.Инектин эмии кажыл?
Башкы: Эр-хей силер, уруглар, Долаана силерни дыка угаанныг уруглар-дыр деп мактап тур. Ам бистин чоруур уевис келди, Долаана ойнаар-кыс биле байырлажыр уевис келди.
Байырлажыр мурнунда шупту Долаанага «Койгунактар» деп самывысты танцылап берээлинер.
Кичээлдин туннели:
Бис ам бо Долаананын оо кандыг хевирге домей болду, уруглар? (Тогерике)
Башкы: Кымнын аалынче аян-чорук кылып чордувус, уруглар?(Долаананын)
Кашка чедир даштар санадывыс?(1-ден 5 — ке чедир)
Огде кандыг дериг-херекселдер бар-дыр?(аптара, ожук, орун, сыртык, бала-согааш)
Кандыг хевирлерге домей болду?(тогерик, дорт булунчук)
Башкы: эр-хейлер уруглар шупту дыка угааныг уруглар-дыр силер.
Долаана: Кончуг угаанныг уруглар-дыр силер, оон база мээн аалымга аалдап кээр силер, уруглар. Байырлыг!
Башкы: Ам дедир-ле келген оруувус-биле чоруур бис, уруглар.
Темазы: Тоол «Харжыгаш болгаш дилги»
Соулгазы:
1.Уругларга орус улустуң тоолу «Харжыгаш болгаш дилги»-деп, тоолду номчуп таныштырып өөредир.
2. Тоолду кичээнгелиг дыңнап, ооң утказын билип,домактарны шын адап тургузуп, төрээн дылының үннерин шын адап, айтырыгларга тода харыылаарынга уругларны сайзырадыр.
3.Уругларны тоолду сонуургап чугаалаарынга чаңчыктырып кижизидер.
Словарлыг ажыл: имиртиң-караңгы, эргелиг- чассыг, чаптанчыг, ээжегей-курут.
Херек материалдары: чымчак ойнаарак дилги, тоолду чураан өңнүг чуруктар, тоолдуң мультифилими.
Кичээлдиң чорудуу
Бо хүн бис кичээливисте орус улустуң тоолу «Харжыгаш болгаш дилги» деп тоолун дыңнаар бис, мендилежип алыылыңар.
Ток-ток (эжик соктаар)
Дилги : Экии-менди, уруглар? Амыр- менди.
Бо чүү аалдап келгени ол уруглар? Дилги.
Башкы: Дилгижигеш чүнү канчап келдиң? Мени араңарга киирип алыр силер бе, силерниң-биле ойнаксап тур мен.
Башкы: Аравыска киирип алыр бис бе, уруглар? Бо хүн бис сээң дугайында билип алыксап тур бис, «Харжыгаш болгаш дилги»-деп, тоолду чугаалажырывыс ол-дур, эки сонуургап дыңнаар сен, дилгижигеш.
3.Уругларны тоолду сонуургап чугаалаарынга чаңчыктырып кижизидер.
Словарлыг ажыл: имиртиң-караңгы, эргелиг- чассыг, чаптанчыг, ээжегей-курут.
Херек материалдары: чымчак ойнаарак дилги, тоолду чураан өңнүг чуруктар, тоолдуң мультифилими.
Кичээлдиң чорудуу
Бо хүн бис кичээливисте орус улустуң тоолу «Харжыгаш болгаш дилги» деп тоолун дыңнаар бис, мендилежип алыылыңар.
Ток-ток (эжик соктаар)
Дилги : Экии-менди, уруглар? Амыр- менди.
Бо чүү аалдап келгени ол уруглар? Дилги.
Башкы: Дилгижигеш чүнү канчап келдиң? Мени араңарга киирип алыр силер бе, силерниң-биле ойнаксап тур мен.
Башкы: Аравыска киирип алыр бис бе, уруглар? Бо хүн бис сээң дугайында билип алыксап тур бис, «Харжыгаш болгаш дилги»-деп, тоолду чугаалажырывыс ол-дур, эки сонуургап дыңнаар сен, дилгижигеш.
Тоол « Харжыгаш болгаш дилги» (орус улустуң тоолу) (номчуур)
Ирей- кадай улус чурттап чораан чувең иргин. Олар-биле кады уруунуң уруу база чурттап турган.
Харжыгаштың өөрү чедип келгеш, аргадан барып каттаары –биле кый деп, алгыра бергеннер. Ирей-кадай үр-ле чөпшээрешпейн турганнар. Ынчалза-даа сөөлүнде барып салыпканнар, чүгле өөрүнден чыдып калбазын чагааннар.
Уруглар аргага чедип келгеш чаңгыс-даа сыптар сыкпайын, каттап-ла эгелээннер, а Харжыгаш өөрүнден соңнап чыдып калган. Олар алгырып-ла, кый деп-ле чорааннар, ынчалза-даа Харжыгаш дыңнаваан. Ам мырай имиртиңнеп келген, өөрү чанып чорупкан.
А Харжыгаш арга кезип чоруп-ла, чоруп-ла турган, ынчап чоруй шуут-ла аза берген. Аргага часкаан артканын билгеш, ыяшче үне бергеш, будук дөзүнге олуруп алгаш, ыглавышаан муңгарадыр ырлай берген.
Ау, ау Харжыгаш!
Ау , ау күжүрбей!
Кырганнарның Харжыгаш дээр
Кымдан ынак кызы чораан.
Ону өөрү аргаа келгеш,
Олчаан каапкаш, баргылааннар
Адыг чедип келгеш айтырган:
-Харжыгаш чүге ыглап ор сен?
— Канчап ыглавас чүвел, адыгжыгаш! Мен кырган-авамның, кырган-ачамның уруунуң уруу кара чангыс Харжыгаш-дыр мен, өөрүм мени аргага көгүдүп эккелгеш, каапкаш бардылар!
— Адыг — бээр дужупкел, мен сени кырган-ачаңга болгаш кырган-аваңга чедирип каайн!
-Чок, сенден коргар мен, сен мени чиптер сен!
Адыг оон ырап чорупкан.
Харжыгаш база-ла ыглавышаан, мунгарадыр ырлай берген:
Ау,ау.харжыгаш!
Ау,ау, күжүрбей!
Бөрү чедип келгеш, айтырган:
-Чүге ыглап орарың ол, Харжыгаш?
— Канчап ыглавас чүвел? Мени өөрүм аргага көгүдүп эккелгеш аргага каапкаш чоруй бардылар.
Бөрү тура:
Бээр дүжүпкел, мен сени кырган-ачаң биле кырган-аван сугга чедирип каайн!-дээн.
-Чок, бөрү, сенден коргар мен, сен мени чиптер сен!
Бөрү чорупкан.
Ам Харжыгаш база катап-ла ыглавышаан, мунгарадыр ырлай берген:
Ау,ау, Харжыгаш!
Ау,ау, күжүрбей!
Чаны биле дилги халып эртип чыткаш, Харжыгаштың үнүн дыңнап кааш, айтырган:
-Харжыгаш чүге ыглап орарың ол?
-Черле канчап ыглавас боор, дилгижеккей! Мени өөрүм арыгже көгүдүп эккелгеш, конгус каапкаш бардылар!
-Че дүш! Кырган-ачаң биле кырган-аваңга чедирип каайн!
Харжышаш дуже халааш, дилгини мунупкан, а дилги халып-ла каан.
Бажыңга маңнап чедип келгеш, кудуруу биле эжикти соктаан.
-Ында-кымыл?-деп кырган-ава база кырган-ача топтап айтырган.
-Мен-дир мен, урууңар уруун эккелдим!
-Ах, бистиң эргимивисти! Бажыңче киирип көр! Сени каяа олуртур бис,чүнүң –биле чемгерер бис?
Сүт, чуурга, ээжегей эккелгеш, дилгижекти хүндүлей-ле бергеннер. А дилгижек шаңналынга дагаа бээрин дилээн. Кырганнар дилгиге ак дагаа бергеш, аргазынче өөрүшкү-маннайлыг салып чорудупканнар.
Физминутка:
Бажывысты чаяалыңар,
Холдарывыс часкаалыңар,
Буттарывыс тепсээлиңер,
Өрү-шурап халыылыңар.
Телевизорга тоолдуң утказын көөрү.
Харжыгаш болгаш дилги деп тоолду көрдүвүс уругдар, ам дилгиниң чараш кылажын шупту өттүнээлиңер, бисти бо олурар дилги база көрүп олурар.
Рефлексия :
1.Силерге тоол солун болду бе ,уруглар?
2.Харжыгаш кымнар-биле чурттап турганыл?
Харжыгашты кымнар аргаже каттаары-биле кыйгырып алганыл?
3.Баштай Харжыгашка чүү чедип кээрил, Харжыгаш адыгга чүү дээнил? Оон чүү кээрил, бөрүге Харжыгаш чүнү чугаалааныл? Эң сөөлүнде чүү кээрил, дилгиге Харжыгаш канчалганыл?
4.Дилгиге шаңнал кылдыр уруунуң уруу Харжыгашты эккелгенинге кырган-ачазы чүнү бергенил?
5.Дилги өске тоолдарга бодаарга бо тоолда кандыг болганыл, эки бе, багай бе? А борбок далган деп тоолда дилги кандыг болганыл?
Дилгижигеш чоруур дей берди, байырлажыылыңар «Силерниң биле эки хөглеп ойнап алдым, уруглар , аргамче өөрүшкү-маңнайлыг чоруурум ол байырлыг, уруглар, ООН бир катап база чедип кээр мен» — дээш дилги чоруптар.

Дистанционное обучение с 07 по 11 февраля 2022г.
07.02.2022г. Уруг болгаш долгандыр турар чуул биле таныштырылга.
Тема: Уруглар сады.
Сорулгазы:1. Уругларны айтырыгларга долу харыыны бээрин чедип алыр, тывызыктын утказын билип тыварынга ооредир.
2.Уругларнын сос курлавырын байыдып, харылзаалыг чугаага ооредир, дыл домаан сайзырадыр.
3. Уругларны уруглар садында ажылдап турар ажылдакчыларнын куш- ажылын хундулеп, уруглар садынга ынак болурунга кижизидер.
Кичээлге херек чуулдер: Чуруктар уруглар садынын, лото «Професиялары», ватманда бажыннар чуруп каан.
Кичээлдин чорудуу
Организастыг кезээ «Хулумзуруг белээ».
« Уруглар шупту долгандыр турупкан
Мен сээн эжин-сен мээн эжим.
Холдарывыс дынзыг туттунчуптаалынар
Бот-боттарывысче хулумзуруптээлинер»
-Эр-хейлер. Бот-ботарывыска хулумзуруптээлинерем.
Башкы уругларнын кичээнгейин бажыннар чуруунче угландырар.
Уруглар, корунерем чуу-дур бо? (бажын).
Тывызыкты кичээнгейлиг дыннанарам, чуу деп бажын-дыр:
Уруглар бажыында чурттап турар
Ында ойнап база ырлажыырлар
Ында эштерин-даа тып алырлар
Агаарлаарда кады чоруурлар
Кады маргыжа-даа бээрлер
Билдинмес озуп кээрлер
Ол бажын- ийиги бажыны ол.
Ында чылыг, таарымчалыг байдалдыг!
Анаа ынак силер бе?
Чер кырында эн-не эргим бажын.
-Эр-хейлер,тып кааптынар бе?
Ынчанмайн канчаар, ол торээн ынак уруглар садынар-дыр.
Бистин уруглар садын чуу деп адаарыл уруглар? «Улыбка».
— Чуну чугаалап болур силер бистин уруглар садынын дугайында? Кандыгыл ол?
Улуг,чараш.
— Хунун-не уруглар садында кээп турар силер? Садикте чуну канчаарынга ооренип турар силер? Ойнап, чурук чуруп, кичээлдеп,агаарлап турар бис.
Уруглар, неделянын каш хонуктарында уруглар садында барып турар бис?
Шын-дыр, беш.
Неделянын ажылчын хонуктарын адаптынарам.- Понедельник, вторник, среда,четверг, пятница.
Неделянын каш хонуктарында дыштаныр бис? –Ийи.
Дыштаныр хуннерни адаптынарам.
Неделяда каш хонуктар барыл?
Уруглар садынче хунун кайы уезинде келир силер?
Эртенги уеде уруглар садынче кээр силер.
Ада-иелер уругларын хунун кайы уезинде уруглар садындан алырыл?
Уругларны кежээки уеде алыр.
А дунеки уеде чуну канчаар силер?
Шын-дыр, удуур.
Дуне бажыннарынарга удуп чыдар силер, а эртенги уеде база уруглар садынче кээр силер, ында силерни кымнар уткуп,манап турарыл? Ангы мергежилдин ажылдакчылары силерни уткуп манап турарлар башкы, дузалакчы башкы, эмчи.
Уруглар, корунерем чуге бистин уруглар сады ээн чувел?
Уруглар садын долдуруптаалынарам, ында кымнар ажылдап турарыл. Ынчангаш мээн ыткан тывызыктарымны тывар силер уруглар. Тывызыктын дуруму эгезинден,тончузунге чедир тондур дыннаар, оон соонда харыылаар.
Оюн «Тывызык- харыызы».
Бир дугаары:
Уруглар сады хоглуг, кайгамчыктыг.
А ында кым эн кол?
Орээлинде олурар?
Шуптузун кым удуртуп турарыл?
Авалар биле чугаалажыр
Буянныг эргелекчи
Адын кым дээрил7
Сат Кара-кыс Бавууевна.
— Ийиги тывызык:
Кым чурукту чуруурунга ооредирил,
Тудуп, чышпырып, ойнадыр
Долгандыр олуртупкаш
Шулукту кым номчуп бээрил?
Оолдар маргыжа бээрге
Оларны кым оожургадырыл?
Кымыл ол уруглар?
Шын-дыр, кижизидикчи башкы.
Кижизидикчи башкыларнын аттары кымнарыл адаптаалынарам.
Куулар Мира Даржатпааевна, Маадыр-оол Ольга Монгун-ооловна.
— Дараазында тывызык:
Кым биске столду делгеп салып бээрил,
Аяк-саваны кым чуп бээрил?
Сонгаларны, шаланы кым чуп бээрил?
Шын-дыр, дузалакчы башкы.
Тюлюш Айлана Монгушовна.
— База бир тывызык:
Ак борттуг
Холунда калгак туткан
Дуъштеки чем хайындырар
Быдаа,компот, каша.
Кымыл ол уруглар?
Шын-дыр, поварлар.
Монгуш Айлан Мергеновна . Ондар Рада Тамбаровна.
Чугаанын оюну «Тудалыг аяктар база хонек» «Дагже кылаштаайн» шупту долгандыр туруп алыр, холдары быктынга;
1.Оожум хогжум дынналыр «пружинка»: Буль-буль ( хонекте шай чылып турар).
2. Буль-буль ( хонекте шай хайнып келир);
Хайнып келгеш сыгыра берген- у-у-у! адыштарны тудуштурупкаш холдарны ору кодурер.
- «С» деп унну адаар адыштарны кыстындыр тудар, холдарны бурунгаар сунгаш, боттарынче чышпыр тудар ( аяктарга шайны кудар);
- Ля-ля бодун долганып кылаштаар; ( аяктар танцылап турар).
Ак халат кеткен
Уругларны тарыыр
Витамин-даа бээр
Кымыл ол уруглар?
Шын-дыр, эмчи.
Эр-хейлер, ол бистин эмчивис, силернин кадыкшылынарже сагыш човап чоруур.
Эмчивистин адын кым дээрил?
Ондар Роза Маадыр-ооловна.
— Ам бир тывызык:
Баянга ойнай кааптар.
Ырылар ырлаарынга ооредир
Кады танцылап, хоглээр бис.
Кымыл ол уруглар?
Шын-дыр, ыры хогжум удуртукчузу Монгуш Айлана Владимировна.
— Уруглар, корунерем бистин уруглар садын. Ында чеже улус ажылдап турар-дыр?
Оюндан ойнаптаалынарам: «Хуулгаазын хапчыгаш» «Кымнын ажылынга чуу херек-дир?»
Стол кырында карточкалар- схемалар херекселдер чуруп каан, а силе рол мергежилдин кижизинге чулер херегил шилип алыр силер?
— Уруглар, корунер даан уруглар садында чугле улуг улус бар болур эвес? Уруглар сады, бичии уруглар чок болза болдунмас, уруглар уруглар садынга дыка ынак болур.
Уруглар, боттарынарнын арыннарынарны хулумзуруп турар кылдыр чуруптунарам.
Уруглар, уруглар садынче барыксаар силер бе? Чуге?
— Чуге дизе,мында бис хоглуг, найыралдыг, ойнап,хоглеп, ырлажып турар бис.
Уруглар арыннарын шупту чангыс черге чышпырыптарлар.
Эр-хейлер,уруглар. Уруглар садында чангыс улуг, найыралдыг, аас-кежиктиг ог-буле болуп чурттап турар бис. Бистин ынак уруглар садывыс «Улыбка»


















